نحوه سانتریفیوژ خون فقط به قرار دادن لوله داخل دستگاه و انتخاب یک عدد RPM محدود نمیشود. برای اینکه نمونه بهدرستی پردازش شود، باید نوع تیوب، هدف آزمایش، زمان تشکیل لخته، بالانس لولهها، نوع روتور، RCF و مدت زمان سانتریفیوژ همگی مطابق دستورالعمل آزمایش یا سازنده تیوب انتخاب شوند.
در این آموزش مراحل کار را از آمادهسازی نمونه تا مشاهده خون سانتریفیوژ شده بررسی میکنیم و توضیح میدهیم هنگام تنظیم دستگاه چه نکاتی اهمیت بیشتری دارند.
🔬 قبل از سانتریفیوژ خون چه چیزهایی را بررسی کنیم؟
پیش از روشن کردن دستگاه، ابتدا باید مشخص شود هدف از سانتریفیوژ چیست. شرایط موردنیاز برای تهیه سرم الزاماً با شرایط تهیه پلاسما، تستهای انعقادی یا سایر آزمایشها یکسان نیست.
بنابراین قبل از شروع، این موارد را مشخص کنید:
- نوع آزمایش و نمونه موردنیاز
- نوع لوله خونگیری
- وجود یا عدم وجود ماده ضدانعقاد
- حجم نمونه داخل لوله
- RCF و زمان توصیهشده برای تیوب یا تست
- نوع روتور دستگاه؛ Swing-Out یا Fixed-Angle
🧪 مرحله 1؛ نوع لوله خون را مشخص کنید
اولین مرحله در سانتریفیوژ کردن خون انتخاب صحیح تیوب است. رنگ درپوش بهتنهایی کافی نیست و باید ماده افزودنی داخل همان لوله نیز بررسی شود.
برای مثال، در آزمایشگاه ممکن است از لولههای سرم، EDTA، سیترات، هپارین یا تیوبهای دارای ژل جداکننده استفاده شود. هرکدام برای کاربرد مشخصی طراحی شدهاند و شرایط سانتریفیوژ آنها میتواند متفاوت باشد.
اگر هدف تهیه سرم است
نمونه معمولاً باید قبل از سانتریفیوژ فرصت کافی برای تشکیل لخته داشته باشد. زمان دقیق تشکیل لخته به نوع تیوب و دستورالعمل سازنده بستگی دارد.
اگر هدف تهیه پلاسما است
از لوله حاوی ضدانعقاد مناسب استفاده میشود و معمولاً نیازی به انتظار برای تشکیل لخته وجود ندارد؛ اما شرایط سانتریفیوژ باید بر اساس همان تیوب و آزمایش تعیین شود.
⚖️ مرحله 2؛ لولهها را قبل از سانتریفیوژ بالانس کنید
بالانس صحیح یکی از مهمترین مراحل کار با سانتریفیوژ خون است. لولههایی که در دو سمت مقابل یکدیگر قرار میگیرند باید وزن مشابهی داشته باشند.
.png)
اگر تنها یک نمونه دارید، باید یک لوله بالانس مناسب در سمت مقابل قرار دهید. فقط مشابه بودن ظاهر لوله کافی نیست؛ بهتر است حجم و وزن محتویات نیز تا حد امکان برابر باشد.
چرا بالانس سانتریفیوژ مهم است؟
عدم تعادل میتواند باعث لرزش شدید دستگاه، افزایش فشار روی شفت و روتور، آسیب به موتور، شکستن تیوب و حتی خطر برای کاربر شود.
🌀 مرحله 3؛ لولهها را بهصورت متقارن داخل روتور قرار دهید
لولههای هموزن باید در موقعیتهای متقارن نسبت به مرکز روتور قرار بگیرند. اگر از روتور Swing-Out استفاده میکنید، باید مطمئن شوید باگتها آزادانه حرکت میکنند و هیچکدام گیر نکردهاند.
در روتور Fixed-Angle نیز لولهها باید کاملاً در آداپتور مناسب قرار گرفته و ارتفاع آنها با محدودیت روتور هماهنگ باشد.
⚙️ مرحله 4؛ RCF، RPM و زمان سانتریفیوژ را تنظیم کنید
این مرحله مهمترین بخش تنظیم دستگاه است. RPM تعداد دور روتور در دقیقه را نشان میدهد، اما RCF نیروی واقعی واردشده به نمونه را بیان میکند.
از آنجا که RCF به سرعت و شعاع روتور وابسته است، دو دستگاه با RPM یکسان ممکن است نیروی متفاوتی ایجاد کنند. اگر دستورالعمل تیوب مقدار RCF را اعلام کرده است، بهتر است همان مقدار مبنای تنظیم دستگاه باشد.
یک نمونه واقعی از تفاوت تنظیمات
برای مثال شرکت BD برای برخی لولههای Vacutainer خود شرایط متفاوتی اعلام میکند. در برخی تیوبهای بدون ژل، سانتریفیوژ تا 1300×g برای 10 دقیقه توصیه شده؛ در حالی که برای برخی تیوبهای SST و PST ژلدار، نوع روتور نیز روی زمان توصیهشده اثر دارد.
این مثال نشان میدهد چرا باید دستورالعمل همان تیوب مورد استفاده را بررسی کرد و یک تنظیم عمومی را روی تمام نمونهها اعمال نکرد.
| نمونه تیوب BD | نمونه شرایط اعلامشده سازنده | نکته |
|---|---|---|
| تیوبهای بدون ژل | حداکثر 1300×g برای 10 دقیقه | طبق دستورالعمل تیوب استفاده شود |
| SST / PST ژلدار | 1000 تا 1300×g | زمان میتواند بر اساس نوع روتور متفاوت باشد |
اعداد این جدول فقط نمونهای از دستورالعمل محصولات مشخص BD هستند و نباید برای تیوبهای سایر برندها یا تمام آزمایشها تعمیم داده شوند.
🔒 مرحله 5؛ درب دستگاه را ببندید و برنامه را شروع کنید
پس از بالانس نمونهها و تنظیم پارامترها، مطمئن شوید درب دستگاه کاملاً بسته و قفل شده است. سپس برنامه را Start کنید.
در زمان چرخش روتور:
- دستگاه را جابهجا نکنید.
- در صورت لرزش یا صدای غیرعادی، دستگاه را طبق دستورالعمل متوقف کنید.
- هرگز سیستم قفل ایمنی درب را دور نزنید.
- تا توقف کامل روتور برای باز کردن دستگاه اقدام نکنید.
⏹️ مرحله 6؛ تا توقف کامل روتور صبر کنید
بعد از پایان زمان، اجازه دهید دستگاه بهطور کامل متوقف شود. باز کردن زودهنگام درب یا تلاش برای متوقف کردن دستی روتور میتواند خطرناک باشد.
در برخی پروتکلها نحوه کاهش سرعت نیز اهمیت دارد؛ زیرا ترمز شدید ممکن است لایههای جداشده نمونه را دوباره تا حدی مخلوط کند. در چنین شرایطی باید تنظیم Brake یا Deceleration مطابق دستورالعمل آزمایش انتخاب شود.
🩸 مرحله 7؛ نمونه خون سانتریفیوژ شده را بررسی کنید
پس از پایان کار، نمونه را بدون تکان شدید از دستگاه خارج کنید. در صورت جداسازی مناسب، لایههای نمونه قابل تشخیص خواهند بود.
.png)
در خون دارای ضدانعقاد معمولاً بخش مایع بالایی پلاسما است و سلولهای خونی متراکمتر در پایین قرار میگیرند. بین این دو قسمت ممکن است یک لایه باریک Buffy Coat شامل گلبولهای سفید و پلاکتها دیده شود.
در نمونهای که برای تهیه سرم جمعآوری شده، قسمت بالایی پس از تشکیل لخته و سانتریفیوژ، سرم خواهد بود.
📊 بعد از سانتریفیوژ خون چه اتفاقی میافتد؟
در این بخش میتوان نتیجه فرایند را بهصورت تصویری مشاهده کرد. این اینفوگرافیک فقط برای توضیح جداسازی لایههای خون بعد از سانتریفیوژ طراحی شده است.
.png)
پلاسما
در نمونه دارای ضدانعقاد، بخش مایع بالایی معمولاً پلاسما است.
Buffy Coat
لایه بسیار نازکی بین پلاسما و گلبولهای قرمز که شامل گلبولهای سفید و پلاکتها است.
گلبولهای قرمز
به دلیل چگالی بیشتر، بخش عمده گلبولهای قرمز در پایین تیوب تجمع پیدا میکنند.
🧴 مرحله 8؛ سرم یا پلاسما را طبق پروتکل جدا کنید
اگر آزمایش نیاز به انتقال سرم یا پلاسما دارد، این کار باید بدون برهم زدن بخش سلولی انجام شود. هنگام استفاده از پیپت یا سیستم انتقال نمونه، از تماس با لایه سلولی خودداری کنید.
زمان جداسازی و شرایط نگهداری بعد از سانتریفیوژ نیز به نوع آزمایش وابسته است؛ بنابراین برای ذخیره، انتقال یا فریز نمونه باید دستورالعمل مربوط به همان تست رعایت شود.
🧼 مرحله 9؛ دستگاه را بعد از پایان کار بررسی و تمیز کنید
اگر نشتی، شکستگی تیوب یا آلودگی داخل روتور مشاهده شد، دستگاه باید مطابق دستورالعمل ایمنی آزمایشگاه از سرویس خارج و سپس تمیز و ضدعفونی شود.
روتور، باگتها و آداپتورها نیز باید بهصورت دورهای از نظر خوردگی، ترک، تغییر شکل یا آسیب بررسی شوند.
🎥 فیلم سانتریفیوژ خون باید چه مراحلی را نشان دهد؟
برای افرادی که به دنبال فیلم سانتریفیوژ خون هستند، مشاهده ترتیب صحیح مراحل میتواند بسیار مفیدتر از دیدن صرفاً روشن شدن دستگاه باشد.
یک فیلم آموزشی کامل بهتر است این مراحل را نمایش دهد:
- انتخاب لوله مناسب نمونه خون
- بررسی حجم و سلامت تیوب
- بالانس کردن دو لوله
- قرار دادن متقارن نمونهها داخل روتور
- تنظیم RCF یا RPM و زمان
- بستن درب و شروع برنامه
- انتظار تا توقف کامل روتور
- نمایش نمونه خون سانتریفیوژ شده
- جداسازی صحیح سرم یا پلاسما
- تمیز کردن محفظه دستگاه بعد از کار
🧪 نمونه یک سانتریفیوژ 8 شاخه برای خون
برای مراکزی که تعداد نمونه در هر Run پایینتر است، سانتریفیوژهای 8 شاخه مانند بهسان HB170 میتوانند گزینه قابل بررسی باشند.
مشاهده سانتریفیوژ 8 شاخه بهسان HB170
🌀 برای نمونههای بیشتر چه دستگاهی مناسب است؟
اگر تعداد نمونههای روزانه بالاتر باشد، سانتریفیوژهای با ظرفیت بیشتر میتوانند تعداد Runهای موردنیاز را کاهش دهند. برای مثال HB190 بهسان دارای ظرفیت 16 شاخه است.
مشاهده سانتریفیوژ 16 شاخه بهسان HB190
❌ اشتباهات رایج هنگام سانتریفیوژ کردن خون
- استفاده از یک RPM ثابت برای تمام تیوبها
- نادیده گرفتن RCF توصیهشده
- قرار دادن لولههای نامتعادل داخل روتور
- سانتریفیوژ کردن سرم قبل از تشکیل کامل لخته
- استفاده از تیوب ترکخورده یا آسیبدیده
- باز کردن درب پیش از توقف کامل روتور
- انتقال خشن نمونه بعد از سانتریفیوژ و مخلوط کردن دوباره لایهها
- بیتوجهی به دستورالعمل اختصاصی سازنده تیوب
📌 خلاصه نحوه سانتریفیوژ خون
| مرحله | کار اصلی | نکته مهم |
|---|---|---|
| 1 | انتخاب تیوب و پروتکل | نوع آزمایش را مشخص کنید |
| 2 | آمادهسازی نمونه | برای سرم، تشکیل لخته را رعایت کنید |
| 3 | بالانس تیوبها | لولههای مقابل باید وزن مشابه داشته باشند |
| 4 | تنظیم دستگاه | RCF، زمان و نوع روتور را بررسی کنید |
| 5 | اجرای سانتریفیوژ | درب دستگاه باید کاملاً قفل باشد |
| 6 | بررسی نمونه | نمونه را پس از توقف کامل خارج کنید |
| 7 | انتقال سرم یا پلاسما | از برهم زدن لایه سلولی جلوگیری کنید |
✅ جمعبندی
نحوه سانتریفیوژ خون شامل چند مرحله مهم از انتخاب تیوب و آمادهسازی نمونه تا بالانس، تنظیم RCF و زمان، قرار دادن صحیح لولهها، اجرای دستگاه و بررسی نمونه سانتریفیوژ شده است.
مهمترین نکته این است که هیچ تنظیم RPM و زمان واحدی برای تمام نمونههای خون وجود ندارد. نوع تیوب، نوع روتور و هدف آزمایش تعیین میکنند دستگاه با چه شرایطی کار کند.
اگر این مراحل مطابق دستورالعمل سازنده تیوب و پروتکل آزمایشگاه انجام شوند، احتمال خطای پیشتحلیلی کاهش پیدا کرده و نمونه مناسبتری برای ادامه آزمایش در اختیار خواهد بود.
🔬 مشاهده و مقایسه انواع سانتریفیوژ آزمایشگاهی در فرازمد
❓ سوالات متداول درباره نحوه سانتریفیوژ خون
خون را چند دقیقه سانتریفیوژ کنیم؟
زمان ثابت و مشترکی برای همه تیوبها وجود ندارد. مدت سانتریفیوژ باید از دستورالعمل تیوب یا آزمایش گرفته شود و در بسیاری از تیوبهای رایج، حدود 10 دقیقه دیده میشود.
برای سانتریفیوژ خون چند دور مناسب است؟
بهتر است تنظیم بر اساس RCF توصیهشده انجام شود؛ زیرا RPM بهتنهایی نیروی واقعی واردشده به نمونه را مشخص نمیکند.
آیا باید لوله خون را بالانس کنیم؟
بله. نمونههای مقابل در روتور باید از نظر وزن متعادل باشند تا دستگاه بدون لرزش غیرطبیعی کار کند.
آیا خون برای تهیه سرم بلافاصله سانتریفیوژ میشود؟
معمولاً خیر. نمونه باید مطابق دستورالعمل لوله فرصت کافی برای تشکیل لخته داشته باشد و سپس سانتریفیوژ شود.
بعد از سانتریفیوژ خون چه چیزی دیده میشود؟
در نمونه دارای ضدانعقاد معمولاً پلاسما در قسمت بالا، Buffy Coat در ناحیه میانی و گلبولهای قرمز در قسمت پایین قرار میگیرند. در نمونه لختهشده، سرم در بالای لخته دیده میشود.
فیلم سانتریفیوژ خون باید چه مواردی را آموزش دهد؟
بهتر است فیلم نحوه بالانس لولهها، چیدمان در روتور، تنظیم RCF و زمان، شروع دستگاه، توقف کامل و ظاهر نمونه بعد از سانتریفیوژ را بهصورت مرحلهبهمرحله نشان دهد.